Klassekampen.no
Onsdag 28. juni 2017
Sola: Har ikkje snudd, altså.
Kvifor er runealfabetet vårt prega av rette strekar og vinklar?
Bokstavleg tala

I dag blir det bokstavleg om bokstavar. Ekte gamalt og germansk; tysk har Buchstabe, Norden har bokstav. Engelsk skilde lag med oss og innførte letter, frå latin «littera» (skriveteikn). Det skuldast ein femtegenerasjons sunnmøring som la under seg England i 1066. Han tok med seg mengder av fransk og latin. Som sette seg godt fast.

Men det var bokstaven. Han er ein «bok-stav», første leddet bok, andre leddet stav. Bok kjem frå treslaget bøk, fordi dei germansktalande for eit par tusen år sidan laga skrivemateriale av bøk; eit treslag med lite kvist. Stav er same ordet som i stav (kjepp) og skistav, noko beint og stivt – ei rett linje.

Då våre forfedrar lærte seg skrivekunsten dei første hundreåra etter Kristi fødsel, skar dei teikn med kniv i flate stykke av bøk. Difor er vårt runealfabet ikkje prega av runde linjer og sirklar, som det latinske, men av strekar og vinklar. Og dei kalla teikna sine stavar. (Stavanger inneheld same ordet – det er «stav-fjorden», ein fjord som går beint fram.)

På eit ordmøte i Bærum ei tid tilbake kom spørsmålet opp om kvifor me seier «jodd» om bokstaven j, ved sida av «je». Dei andre konsonantane våre (unnateke x og z) har jo eit einskapleg system. Me legg berre ein vokal til, framom eller attom: be, de, eff, ge, , je, , ell, emm. Dei heiter konsonantar fordi dei er bokstavar som må ha ein vokal attåt seg. Førestavinga con på latin tyder «saman», verbet sonare tyder «klinga, laga lyd». Ein kon-sonant kling altså saman med ein vokal. Vokal tyder stemmelyd og kjem frå vox på latin som tyder stemme. (Votum og votera er danna av same ordet.)

Men «jodden»? Den omtalen har me, via dansk, frå tysk. Tyskarane hadde teke den uttalen frå gresk, iota, som var det greske ordet for, ikkje j, men i! Det var bokstaven i som heitte iota, slik a heitte alfa og b heitte beta. Ordet alfabet er laga etter namna på dei to første bokstavane.

J-en fanst nemleg ikkje for to tusen år sidan – verken på gresk eller latin. Først i hundreåra etter Kristi fødsel såg j-en dagens lys. Og fram gjennom heile mellomalderen fungerte j nærast som hjelpeteikn eller alternativ til i. Slik var det lenge, hos oss faktisk lenge etter reformasjonen. Me kjenner alle skrivemåten I.C. Dahl, endå den kjende målaren heitte Johan Christan (1788-1857)!

Det blir meir om alfabetets opphav neste veke; me har så vidt løfta på sløret. Eg sluttar av med eit apropos til jonsok, Johannes-vaka, som me nett har lagt bak oss. Sola har snudd; det går mot jul igjen.

Sola snur naturlegvis ikkje. Seiemåten viser korleis nedervd ordbruk totalt trumfar vår innsikt. For ordbruk er tradisjon. Sola «snur» ikkje, det er jorda vår som endrar posisjon og stilling i si årsreise rundt sola. På same vis som at sola verken «står opp» i aust eller «går ned» i vest. Det er berre jorda som i løpet av nokre timar har snurra litt i forhold til sola. Men – krav om reformasjon i (den globale) ordbruken kan me gløyma.

sylfest.lomheim@gmail.com

Sylfest Lomheim skriv om språk i Klassekampen kvar onsdag.

«J-en fanst ikkje for to tusen år sidan – verken på gresk eller latin»

Artikkelen er oppdatert: 18. juli 2017 kl. 17.14

Klassekampen benytter informasjons­kapsler (cookies) så vi kan gi deg bedre service, og for å holde styr på om du er logget inn på våre tjenester. Du kan lese mer om vår bruk av informasjons­kapsler her.

Lukk