Klassekampen.no
Onsdag 7. juni 2017
Bi-så-litt: Dagens aktivitet på Bislett motseier namnet.
Namnegranskarar lever med like stor usikkerheit som investorar.
Aha-opplevingar

Kjappe stadnamn-dykk i dag. Kikut er sjølvforklarande; staden har utsikt. Nidaros er nesten like klart. Det er osen der Nid-elva renn ut i fjorden. Nidar er eldre genitivsform.

Bergen er litt verre. Det kjem frå Bjorgvin; første leddet er berg/fjell, andre leddet tyder slette – slette ved fjell. Bislett skriv seg frå tida då staden låg utanfor byen, så langt at det var eit vertshus der med det oppmodande namnet Bi-så-litt, «ta ein pause»! I dag er namnet rart og artig, sidan aktiviteten der verkeleg har lite å gjera med å ta det roleg.

Huk på Bygdøy høyrest pussig ut, men tyder krok eller spiss landtunge, jamfør engelsk «hook». Så det gir meining å sitja på huk (krøkja seg) på Huk. Gapahuk, fangstkrok, inneheld same ordet.

Hovudstaden vår er meir omdiskutert. Andreleddet -lo er slette ved vatn. Slik me finn det i Byrkjelo og Lom. Men Os ... ? Det kan koma av ås, som då er Ekebergåsen, eller ås (i fleirtal æser), det norrøne ordet for gud? Dei kunnige er usamde.

Namn på elvar og innsjøar kan vera svært gamle. Mjøsa tyder, kanskje, «den blenkjande» sjøen, og er, kanskje, til og med i slekt med Moss. Våre aller eldste namn, slik som Sola, Tasta, Aga på Vestlandet, er over to tusen år gamle, og der er me utan gode haldepunkt. Til samanlikning er landsnamnet vårt Noreg berre litt over tusen år. Tydinga der er relativt grei, bortsett frå at det står om to tolkingar. Den vanlegaste er «nordveg», den lange leia mot nord, i motsetnad til vesterveg og austerveg. Den konkurrerande tolkinga er «nor-veg», der «nor» då skulle vera eit smalt sund, slik me har det i namn som Noresund, Norheimsund og Norane (ved Fimreite i Sogn).

Mengdevis namn har bokstavleg talt vorte mishandla under dansk styre: Snåsa var ei stund Sneåsen! Tovdal i Agder vart Topdal for nokre i Kristiansand, Risøya gjekk over til Risør, landets eldste hotell, Walaker i Sogn, er ei forvansking av Vollaker. Danskspråkleg snobbeskap har gitt Schøll for Skjøl, Quale for Kvåle. Dén lista der, med forkvakla norske stadnamn, er lang og ofte årsak til oppheta diskusjon.

Somme namn opptrer i fleire variantar: Aukland, Økland, Øglænd, Ugland. Alle kjem frå auk-land, «tilleggs-jord».

Andre igjen er overlag lette å mistolka: Makrellbekken og Kontraskjæret i Oslo kjem frå Mark-skillebekken og Contre-escarpe, det siste eit fransk militærord som tyder «mot-voll». Markensgate i Kristiansand kan lett forståast som den gata som leier opp til bymarka, Baneheia. Men alt på 1700-talet var dette den livlegaste handlegata i byen, og ordet er marknad, som ofte har vore «marken» i talemåla. Marienlyst i Oslo heitte fram til 1820-åra Fehaugen (hamnehage for dyr), men då ville eigaren av Nedre Blindern heidra kona si Marichen med eit lysthus. Så dér er opphavet. Fehaugen hadde unekteleg vore slåande som namn på dagens NRK-miljø.

Slutning: Somme stadnamn er lette, andre innfløkte, atter andre usikre – stundom umoglege. Og nokre gir oss aha-opplevingar. Namnegranskarar lever med like stor usikkerheit som investorar på børsen.

sylfest.lomheim@gmail.com

Sylfest Lomheim skriv om språk i Klassekampen kvar onsdag.

«Fehaugen hadde vore eit slåande namn på dagens NRK-miljø»

Artikkelen er oppdatert: 20. juni 2017 kl. 13.54
Onsdag 13. september 2017
Hemnroman og hjorthejakt står no på lista over årets ord. Roman gjer det ikkje. Som omgrep...
Onsdag 6. september 2017
Kim og Trump og Listhaug har overraska litt (ikkje mykje!) siste månaden med sine verbalitetar. Men samstundes skal me hugsa på at dei står solid planta midt i ein såkalla trend som har gått føre seg tre-fire...
Onsdag 30. august 2017
Pissa og tissa – er det skilnad på dei to? Dette var oppe før i år både hos Linda Eide og i Språkteigen. Svaret...
Onsdag 23. august 2017
«You do not punch your weight», sa ein gong USAs president til nordiske statsleiarar. «De boksar ikkje i den vektklassa de høyrer heime». Fakta fortel at Norden, med 26 millionar, er verdas tolvte største økonomi, godt...
Onsdag 9. august 2017
Finst det språkforskarar som fortel kva som er rett og god norsk? Dei finst, men dominerer ikkje miljøet, for å seia det slik. Folk flest har inntrykk av at det viktige er å beskriva «den reelle ordbruken». Dette...
Onsdag 9. august 2017
Finst det språkforskarar som fortel kva som er rett og god norsk? Dei finst, men dominerer ikkje miljøet, for å seia det slik. Folk flest har inntrykk av at det viktige er å beskriva «den reelle ordbruken». Dette...
Onsdag 2. august 2017
Fire dagar sidan var det olavsøka. Ingen stad er olsok så stort som på Færøyane. Det er deira nasjonaldag. Og ingen stad i verda feirar dei nasjonaldagen på dét viset – feiringa skjer berre i hovudstaden, ikkje på dei...
Onsdag 26. juli 2017
Reversering er, og blir, eit nøkkelord i valkampen. Ingen trur noko anna. På godt norsk kunne og ville me seia gå tilbake, snu. Det motsette av å reversera er å

Klassekampen benytter informasjons­kapsler (cookies) så vi kan gi deg bedre service, og for å holde styr på om du er logget inn på våre tjenester. Du kan lese mer om vår bruk av informasjons­kapsler her.

Lukk