Klassekampen.no
Torsdag 4. mai 2017
Arbeiderpartiet og fascismen

Arbeider­partiet

Kvifor mislykkast Quisling i 1933, spør historikar Jorunn Bjørgum i 1. mai-nummeret av Klassekampen. Hennar svar, i ein artikkel med mykje innsikt, er DNAs og særleg Martin Tranmæls snuoperasjon frå revolusjon og til reform som hovudsak (eller første steget), grunngitt med faren for at folk skulle slutte seg til fascistpartiet. Eg er noko usamd. Etter mitt skjøn handla snunaden i DNA først og fremst om å kome ut or krisa og få til arbeidsplassar.

Snunaden starta før fascisme var eit reelt trugsmål i Nord-Europa, og nedanfrå meir enn frå partileiinga. Tida frå hausten 1920 og framover til sist på trettitalet kan i Norge sjåast som ei samanhangande krisetid. Industri rakna, lønsemda i jordbruk og fiske var skral, reell arbeidsløyse var truleg på mellom 20 og 40 prosent heile tida, og fattigkasse, sysselsetjingsarbeid og mangel på mat og klede var realiteten for svært mange. Kommunar og bankar vart sette under administrasjon, og staten gjekk i mange år med underskot. Emigrasjon var ikkje lenger ein utveg, for USA hadde stengt grensene.

Truleg kan jordlova i 1928 sjåast som starten på snuoperasjonen i DNA. Lova vart vedteken i ein allianse mellom Venstre og DNA, medan Høgre og Bondepartiet stritta mot. Kommunane plikta etter den nye lova å stille ledig dyrkingsjord til rådvelde for «dei jordhungrige». Dyrkbar jord var, sa dei to førstnemnde partia, samfunnseige meir enn privateige.

DNA- og NKP-medlemmer i mange kommunestyre gjekk inn for gjeldsnedskriving og renteutsetjing for fattigfolk, for å leggje betre til rette for bureising, for å gi støtte til dei som ville starte med verksemder, for å byggje moloar og vegar og straum- og telefonliner og for å auke fattigstøtta så mottakarane slapp å svelte. Det handla ikkje om dei store summane, men om hjelp til sjølvhjelp og tillit til at småkårsfolk ville gjere ein innsats sjølve. Best kjend er DNA-ordførar Niels Ødegaard i Gjøvik. Hans pågåande tiltakspolitikk fekk eit eige namn, «ødegårdisme».

Etter kvart kom partileiinga etter. Ole Colbjørnsen, Ola Tiltak, forma slagordet «Hele folket i arbeid» og utforma saman med Axel Sømme «En norsk treårsplan» i 1933, inspirert av sovjetisk planøkonomisk tenking. Og med Nygaardsvold ved roret frå 1935 skaut arbeidet fart.

Småkårsfolk opplevde at dei vart tekne på alvor og at det gjekk framover. Dyrkingstilskotet gjorde at bureisaren kunne leige med seg ein kar i myra. Karen brukte pengane han tente til å kjøpe hest og ta seg tømmerkøyring eller leggje ein ekstra bordgang på robåten, kjøpe ein 3 eller 5 hestars SABB-motor og ta med ein kamerat på lofotfiske.

Då Quisling prøvde å gå i fotspora til Mussolini og Hitler og få tilslutnad til sitt fascistparti, kom han til kort mot venstresidas økonomiske politikk. Difor vart NS, ulikt NSDAP, verande eit miniparti fram til okkupasjonen.

Tranmæl var ein sentral strateg i arbeidarrørsla i fleire tiår, men det var ikkje han som dreiv fram reformtenkinga i partiet. Det skjedde nedanfrå.

boksmia@online.no

Artikkelen er oppdatert: 16. mai 2017 kl. 12.01

Klassekampen benytter informasjons­kapsler (cookies) så vi kan gi deg bedre service, og for å holde styr på om du er logget inn på våre tjenester. Du kan lese mer om vår bruk av informasjons­kapsler her.

Lukk