Onsdag 19. april 2017
URO: Journalisten Hasret (Algi Eke) fryktar ho er i ferd med å bli galen, når ho høyrer ei røyst i vinden som kallar henne «heidning». Den tyrkiske filmen «Kaygi» er ein psykologisk fiksjonsthriller iblanda politikk.Foto: Berlinalen
Den tyrkiske tv-veteranen Ceylan Ozgun Ozcelik står bak aktuell film om politisk mediekontroll i heimlandet.
Angst og falske nyhende
Aktuell: Regissør Ceylan Ozgun Ozcelik omflanka av Ozgur Cevik og Algi Eke ved Berlinalen.Foto: Tobias Schwarz, AFP/NTB Scanpix uplanlagT aktuell: Regissør Ceylan Ozgun Ozcelik med skodespelarane Ozgur Cevik (til høgre) og Algi Eke, her ved Berlinalen i februar. Foto: Tobias Schwarz, AFP/NTB Scanpix
I«Kaygi» skildrar journalist Ceylan Ozgun Ozcelik ei side ved Sivas-massakren frå 1993 som har vore fortagt i tyrkisk media. Filmen vart vist i Istanbul rett før folkerøystinga på søndag.

Kulturstrid i Tyrkia

No i påska var «Kaygi», som altså tyder angst, med i konkurranseprogrammet under Istanbul filmfestival, som avrunda kvelden før grunnlovsrøystinga i Tyrkia søndag. Istanbul var også den storbyen som røysta klart nei til å gje presidenten formell politisk makt.

– Slik eg opplevde det, skjedde det eit skifte i tyrkisk fjernsyn rundt 2008. Redaksjonane vart i løpet av kort tid hardt toppstyrte, og det av ein ny og yngre generasjon med sjefar og mellomleiarar som ikkje kom innanfrå medieinstitusjonane. Tilsette vart utsette for sterkt, psykisk press og regelrett mobbing. Det eg viser i filmen, er på langt nær noko overdriving.

Det sa Ceylan Ozgun Ozcelik til Klassekampen då vi møtte den tyrkiske tv-veteranen under Berlinalen i februar i år der spelefilmdebuten hennar, «Kaygi», hadde verdspremiere.

Jamvel om mange er uroa for ein minkande ytrings­fridom i Tyrkia, har den medie­kritiske filmen fått produksjonsstøtte frå det tyrkiske kulturdepartementet og vil få ein avgrensa distribusjon på tyrkiske kinoar på line med andre kunstfilmar.

Fakta

Eit splitta Tyrkia:

• 16. april røysta tyrkarane for å gje presidenten meir formell makt i grunnlova.

• Ja-et er i realiteten ei innføring av presidentstyre.

• Klassekampen ser på den politiske polariseringa og kulturkampen i Nato-landet.

• Tidlegare intervju: Pinar Tank, seniorforskar ved Prio (3. april), Einar Wigen, stipendiat ved Universitetet i Oslo (8. april).

• I dag: Ceylan Ozgun Ozcelik.

• Ho har arbeidd i tyrkisk tv i 14 år, mellom anna som programleiar.

• Debutfilmen hennar, «Kaygi», (angst) handlar om tendensiøst redigerte tv-nyhende og fortrengde traume i tyrkisk historie og var i konkurranseprogrammet under Istanbul filmfestival i påska.

Formar minnet

«Kaygi» er ein psykologisk fiksjonsthriller med klangbotn i politisk røynd. Handlinga skildrar det personlege samanbrotet til den unge journalisten Hasret (Algi Eke). Arbeidet hennar som tv-klippar blir stadig meir utfordrande, etter kvart som redaktørane pålegg henne å utføra tendensiøs redigering av nyhendeinnslag som rører ved politisk opposisjon mot regjeringa.

Til dømes blir forsvars­advokatar til arresterte demonstrantar klypte bort før innslaga når nyhendesendingane, medan det blir brukt mykje plass på innanriksministerens tale om det uansvarlege ved «å driva politikk gjennom å uroa offentleg orden» – ikkje minst i «sensitive spørsmål». «Er desse folka tyrkarar? Dei er urbane bråkmakarar», slår ministeren fast.

Retorikken lyd ikkje ukjent for dei som har følgd tyrkisk politikk dei siste åra, men Ozcelik avviser at både filmen og tittelen har hatt som mål å ta pulsen på ei aukande fryktstemning i Tyrkia.

– Statsmedia formar det kollektive minnet. Det er eit globalt fenomen, sa film­skaparen i Berlin.

«Kaygi» peikar då også på ei rad generelle, negative medietrendar, blant anna spreiinga av «fake news» og konsekvensen det kan få, men handlinga i filmen har i første rekkje ei svært konkret rot i tyrkisk historie.

Kva kan ein fortrengja?

Hovudpersonen, Hasret, byrjar å sjå syner. Reklameplakatar i redaksjonen og avisoverskrifter i kioskstativa endrar seg framfor augo på henne: «Det du ser, er sanninga», «Alle meiner at folket har gjeve sin dom». Og når den stadig meir paranoide Hasret går gjennom parken, kan ho høyra vinden aggressivt kviskra «heidning» ut i lufta kring henne.

– Eg planla på ingen måte å laga ein politisk aktuell film. Eg skreiv det første manusutkastet i 2012, lenge før dei første demonstrasjonane i Taksim Gezi-parken i Istanbul i 2013, seier Ozcelik.

Regidebutanten fortel at ideen til filmen dels sprang ut av hennar refleksjonar kring byfornying, og om kor fort vi gløymer kva som har eksistert tidlegare der urban omforming finn stad eller nybygg reiser seg.

– I samband med manusskrivinga las eg også mykje politisk historie, ikkje minst om aleviane. Og eg byrja å stilla meg spørsmål om kor mykje det er mogleg å fortrengja, om ein jamvel kan «gløyma» politiske massedrap?

Alevisme er ei hovudsakleg tyrkisk retning innan sufi- og sjiamuslimsk mystikk, som blir sett på som heidenskap både av ortodokse sjiaar og særleg av sunnimuslimar, som er den dominerande trusgrupperinga i Trykia.

Alevismen legg sterk vekt på kultur, og politisk er mange av aleviane liberalarar eller sosialistar som tradisjonelt har støtta det sekulære venstrepartiet CHP, partiet til landsfaren Mustafa Kemal «Atatürk».

Dette spelar inn under det fiktive dramaet i «Kaygi».

Historisk minne

For Hasret vekkjer tv-fordreiinga av røynda til live fortrengde traume frå barndommen. Kva var det eigentleg foreldra hennar døydde av? Freistnaden på å finna ut kva som skjedde, driv henne til randa av galskap.

Til sist viser det seg at Hasrets stadig nifsare fantasiar har sitt opphav i ein verkeleg massakre i byen Sivas i 1993. Eit brotsverk som gjekk føre seg i timevis, kringkasta direkte på tv, før politi og styresmakter greip inn:

Etter fredagsbøna den 2. juli, gjekk islamistar til åtak på eit hotell der det vart arrangert ein alevisk kulturfestival. Hotellet vart sett i brann og 35 menneske omkom, blant dei den kjende, kurdiske musikaren Hasret Gültekin. Ein annan av deltakarane på festivalen var forfattaren Aziz Nesin, som hadde freista å gje ut Salman Rushdies «Sataniske vers» på tyrkisk. Nesin overlevde massakren.

Sivas er elles kjend som byen der Mustafa Kemal «Atatürk» la grunnen for den tyrkiske staten under ein kongress i 1919.

– Det har vore fleire slike massakrar i Tyrkia, og dei har alle noko sams: Dei startar med ei løgn som provoserer folk, til dømes at det er plassert ei bombe i moskeen. Media repeterer påstandane, utan å gjera klart at dei ikkje er sanne. Til slutt kjem det til eit punkt der folkemengder oppsøkjer aleviar og byrjar å drepa dei, utan at styres­maktene grip inn før det er for seint, seier Ozcelik.

Offera får skulda

Det som opprørte Ozcelik like mykje som sjølve Sivas-massakren, var det lange, rettslege og offentlege oppgjeret etter illgjerninga. Eller rettare: Mangelen på oppgjer.

– Rapporten frå den tverrpolitiske parlamentskomiteen som granska massakren inneheldt ikkje noko substansielt. Heller ikkje media følgde opp med spørsmål, seier Ozcelik.

– Det heile kokte ned til at dei som vart brende inne, var provokatørar. Den konklusjonen vart støtta av alle frå statsministeren til dei fremste, intellektuelle kronikkskribentane. Replikkane som er gjeve statsråden i filmen, er henta direkte frå parlamentsrapporten om Sivas.

Ho fortel at saka verserte i rettsstellet i årevis, og at aleviane sine advokatar vart nekta tilgang til rettssalen.

Filmskaparen vil ikkje kommentera ting som ligg utanfor filmforteljinga: «Filmen handlar i første rekkje om ei ung kvinne som prøver å forstå si eiga familiehistorie», som ho seier, men Ozcelik meiner likevel at historia repeterer seg.

– Forsvarsadvokatar vart også utestengde frå rettssalane etter sakene mot Gezi-demonstrantane i 2013, og offentleg kunne ein høyra dei same orda blir brukte då som i 1993.

Når innanriksministeren i filmen spør «Er dei tyrkarar?», har Ozcelik henta utsegna rett frå borgarmeisteren i Ankara etter 2. juli-massakren i 1993.

Spørsmålet var retta mot aleviane, som ein kommentar til at dei hadde øydelagt plakatar.

– Den same mannen brukte dei same orda, «Er dei tyrkarar?», i eit medieformidla utfall mot Gezi-demonstrantane i 2013, då ein parkfontene vart øydelagd. Underforstått, tyrkarar ville ikkje gjort slik og slik, men stått side om side med republikkens regjering, seier Ozcelik.

guri.kulaas@klassekampen.no

Mandag 11. desember 2017
Norsk-amerikansk litteraturfestival har betalt opptil 50.000 kroner i honorar til utenlandske deltakere. – Det må bli slutt på dugnadsånden i Festival-Norge, mener arrangør Frode Saugestad.
Lørdag 9. desember 2017
John Leirvaag i Norsk Tjenestemannslag mener Kulturdepartementet bør stole mer på egne byråkrater framfor å øke ­bruken av private konsulenter.
Fredag 8. desember 2017
Konsulentbruken har skutt i været siden Høyre overtok Kulturdepartementet. Arbeiderpartiet etterlyser økt politisk handle­kraft framfor flere utredninger.
Torsdag 7. desember 2017
Full mobilisering fra teaterfeltet ga uttelling for teatervitenskap i Bergen. I stedet mister historie en stilling.
Onsdag 6. desember 2017
Foreningen for statsstipendiater protesterer mot at Høyres kulturminister Helleland (H) ikke vil utnevne nye statsstipender i år. Den ber Stortinget sørge for at regjeringen snur.
Tirsdag 5. desember 2017
Norske medie­bedrifter anklager Altibox og andre tv-distributører for å innkassere flere hundre millioner kroner i moms­fritak som de ikke skulle hatt. Men Finansdepartementet ønsker ikke engang å utrede saken.
Mandag 4. desember 2017
SAK-satsingen skulle hindre fragmentering av fagfelt på universitets- og høyskolenivå. Men for noen fag førte samarbeid til nedbygging. – Jeg kan ikke detaljstyre universtitetene, svarer kunnskapsministeren.
Lørdag 2. desember 2017
Menn som trakasserer kvinner, er gjerne­ autoritære og har machiavelliske trekk, viser forskning. Er det på tide å ta #metoo til divanen?
Fredag 1. desember 2017
Norske elever lærer om samhold og rosetog når 22. juli er tema. Lise Granlund mener skolen også må undervise i Anders Behring Breiviks radikalisering.
Torsdag 30. november 2017
Kulturinstitusjoner som har kommuner eller fylker som eiere, er mer utsatt for kunstnerisk innblanding og usikker finansiering, viser ny rapport. Tidligere teatersjef Catrine Telle kjenner seg igjen.

Klassekampen benytter informasjons­kapsler (cookies) så vi kan gi deg bedre service, og for å holde styr på om du er logget inn på våre tjenester. Du kan lese mer om vår bruk av informasjons­kapsler her.

Lukk