Fredag 10. mars 2017
POSITIV oppleving: Bygda er ikkje det den ein gong var. Det fekk Rune Sæbønes erfare då han stod fram som homofil før jul.
Homofili
Ut av skamma
Då kiloa forsvann, kom lysta attende. Men det var NRK-serien «Skam» som gav Rune Sæbønes (53) mot til å bryte opp skapdøra.

Det er den 21. desember, klokka er 21.21, og Rune Sæbønes har bestemt seg. Han har sett ungdoms­serien «Skam» om kjærastane Isak og Even og veit at han ikkje kan halde fram med å leve på ei løgn. Den erfarne lokal­avisredaktøren i Ørsta legg ut eit bilete av seg sjølv på Facebook med klokkeslett og dato. «Eg er Rune (53), og er, okay, homo», proklamerer han i statusfeltet.

Eit tastetrykk, og alt er forandra. Eller? Rune Sæbønes var redd for bygdedyrets ulme blikk bak gardinene, men fann raskt ut at frykta på innsida ikkje stod i forhold til det som møtte han då han kom ut av skapet rett før jul. Tidene har endra seg. Bygda er ikkje det ho eingong var.

Men lat oss spole attende 30 år. Rune Sæbønes (18) er i militæret. Det er her det skjer, den første forelskinga. Dei intense kjenslene. Ein ting var han sikker på, desse kjenslene måtte han halde for seg sjølv. Alt han torde, var å sjå på, på avstand.

– Korleis var det å bli forelska den gongen?

– Det var nesten som desperasjon, ikkje sant? Men så visste du kvar du var hen. Det var i 1982, ei heilt anna tid, fortel Rune Sæbønes som tek imot Klassekampen i heimbygda Sæbø i Ørsta.

Fakta

Rune Sæbønes

Alder: 53 år.

Sivilstatus: Einsleg.

Yrke: Redaktør og snart journalist i Møre-Nytt.

Kvar er du i livet? På ein veldig bra plass. Utruleg mykje har skjedd på kort tid. Det er rart at ein i byrjinga av femtiåra skal oppleve ei ny brytningstid.

På sparket

Kva bok har gjort størst inntrykk på deg?

– «Rosens namn» av Umberto Eco, den har så mange falsettar: Kan lesast som krimbok, og som historiebok, som ei bok om verdien av sjølve ordet.

Kva er verdas beste film?

– Då vil eg vere litt valdeleg og seie «Pulp Fiction». Den er rå og brutal, samtidig som der er fantastisk mykje humor.

Kva musikk høyrer du på?

– Alt frå Bhrams til Rolling Stones. Aller mest glad er eg nok i sekstitalsrock’n’roll.

Gøymt og gløymt

Forelskinga måtte gøymast og gløymast. Sæbønes reiste heim til Sæbø etter førstegongstenesta og vart etter kvart journalist i avisa Møre-Nytt. Snart byrja også kiloa å strøyme på. Han trur sjølv at overvekta kom som ein konsekvens av kjenslene som måtte gøymast bort. Og det fungerte.

– Med kiloa forsvann kjenslene og lystene. Slik er det ikkje for alle, men slik var det for meg. Eg kan ikkje seie at eg har levd eit dobbelliv, for i alle desse åra med overvekt så tenkte eg ikkje på seksualiteten min i det heile, fortel han.

Han har alltid levd åleine, og heldt seg oppteken med lokaljournalistikken, litteraturen og fotballen. Engelsk fotball på fjernsyn, sjølv kor ulideleg forelskinga i klubben Liverpool tidvis kan vere.

Han har vore redaktør i Møre-Nytt i ni år. No gir han seg snart, styret ønskjer seg ein leiar som skal vere både redaktør og administrerande direktør – ein såkalla publisher. Det er ikkje for Sæbønes.

Økonomistyring kan nokon andre gjere betre, seier han. Det er journalistikken som er hans hjartebarn, så no let han andre ta over roret og blir sjølv journalist på fulltid igjen. I same avis, sjølvsagt.

Friskare kropp, mørkare sinn

For eit par år bestemte Sæbønes seg for å ta grep. Vekta måtte ned. Inspirasjonen fekk han frå ein kollega som inviterte han med på segltur over Atlanterhavet. Det var for spanande å takke nei, men ein slik seglas er ingen lett match for ein altfor stor mann. Han måtte opp av godstolen og ut i naturen: den ville sunnmørsnaturen, som han har budd midt i, men ikkje sett før dei siste par åra. Frå godstolen heime ser han fjorden og stupbratte fjell.

– Folk har kome på besøk her, veit du, og sagt «herregud for ei utsikt». Sjølv har eg vore likegyldig og tenkt at eg berre ser rett inn i fjellveggen her eg sit.

Etter kvart vart turane i naturen obligatoriske, og badevekta peika nedover. Både ein og to seglasar kunne gjennomførast, og Sæbønes bestemte seg for å halde oppe aktivitetsnivået. Kroppen vart friskare. Men sinnet vart mørkare.

– Alle sa til meg at dersom eg gjekk ned i vekt, ville humøret bli så mykje betre. Slik var det ikkje for meg, for så snart kroppen byrja å fungere att, så kom alt eg hadde fortrengt attende til meg. Alt vart berre mørkare og mørkare og tyngre og tyngre, fortel Sæbønes.

Han prøvde å halde maska. At tungsinnet kanskje kunne ha med legning å gjere, hadde han i bak­hovudet. Men det var ikkje før tredje sesong av «Skam» dukka opp på skjermen, at han måtte konfrontere det han hadde skjult for alle, inkludert seg sjølv.

– «Skam» var som å få ein knyttneve i trynet. For det var så jævlig bra.

– Trur du serien kunne blitt laga i 1982, då du var i militæret?

– Nei, det trur eg ikkje. Ein laga mykje bra i 1982, men ikkje med eit slikt tema. Kjærleik har alltid vore eit tema i filmar og tv-seriar, men dette med homofil kjærleik har det vore mindre av. «Skam» speglar den tida serien har blitt laga i. Alt i serien var så ærleg og sjølvsagt, nesten tilforlateleg, seier han.

Etter å ha sett «Skam» har Sæbønes bestemt seg for å leve åpent. Han varsla først vener og familie, og oppdaterte Facebook-profilen sin. Så fekk det gå som det ville gå, tenkte han. Responsen var enorm.

– All støtta frå lokalsamfunnet er meir enn eg nokon sinne hadde forventa. Du går rundt og gruer deg, ikkje sant, og så får du berre positive tilbakemeldingar. Det har vore fantastisk.

Frykta

Kvifor har den folkekjære lokalavisredaktøren blitt verande i skapet alle desse åra? Haldningane til homofili som Rune Sæbønes aldri fekk forklart i klartekst, men som han kjende på kroppen då han var i førstegongstenesta, spegla haldningane i storsamfunnet. Åttitalet var prega av frykt for hiv og aids, ein epidemi som folk særleg knytte til homofile. Sæbønes bidrog sjølv til å hausse opp frykta, meiner han.

– Folk var livredde. Og eg skreiv sjølv artiklar om helsevesenet her lokalt som budde seg på hiv- og aidsepidemien. Alt var veldig fryktbasert.

– Visste du om nokon på din eigen alder som var opne homofile?

– Nei, det gjorde eg ikkje. Når eg tenkjer tilbake til vidaregåande skule til dømes, og åra etter, eg kan ikkje kome på at her var folk som var opent homofile. Sånn var det kanskje på bygda. For etter kvart vart eg klar over at det fans dei som hadde reist til Oslo og stod fram der.

På rett veg

Når du kjem køyrande frå Ørsta sentrum og inn til Sæbø, er kyrkja det første du ser. Stor og kvit med grøne lister stikk ho seg ut i land­skapet og speglar Sunnmørs­alpane i bakgrunnen. Ho står der som eit teikn på kvar du er komen: På Søre Sunnmøre er kyrkja framleis i vigør, og prestane frå nordvest reiste nyleg på kyrkjemøtet og tapte kampen mot den kjønnsnøytrale vigselsliturgien. Her er dei liberale prestane ein minoritet. Men ting er i endring.

Rune Sæbønes har hatt samtalar, ikkje berre med ein prest, det har vore fleire. Og kanskje er ikkje alle prestane like skråsikre når sakristidøra lukkar seg bak dei. Sæbønes har inntrykk av at mange er meir tvisynte under fire auge. Han er ikkje bitter for det. Han trur det går rett veg, sjølv om det går seint.

– Eg trur ikkje det lenger er så stor skilnad mellom bygd og by på dette området. Det er fleire som no står fram som homofile på bygdene, også her i Ørsta. Det er gledeleg å sjå at unge folk kjem ut av skapet, utan å flytte. Det er viktig at dei blir verande.

– Kva trur du endringa kjem av?

– Internett har gitt oss tilgang på så mykje meir informasjon, uansett kvar vi bur. Vi er nærare kvarandre, nærare utlandet og nærare verda.

På rett plass

Etter at Rune Sæbønes kom ut av skapet, har han vorte lettare til sinns. Livet går sin gang som før, med arbeid, turar, bøker og fotball på tv. Men alt er til det betre, slår han fast, når du ikkje må skjule sider ved deg sjølv for omverda. Identiteten er meir på plass no, seier han.

– Identitet er så mykje: Språket ditt, kjønnet ditt, kvar du bur og di legning. Legning og seksualitet er ein del av identiteten, og det blir feil å gøyme det vekk.

– Kor viktig trur du openheit og mangfald er for norske distrikt?

– Viktig, og norske distrikt er allereie opne. I USA såg vi at Donald Trump fekk mange av stemmene sine frå distrikta, men det er fordomsfullt å tenkje seg dei same konfliktlinjene her. Politiske forskjellar mellom by og land vil det alltid vere, for det handlar om ståstaden din, dagleglivet ditt, kva som er viktig for deg. Og kva som er viktig for ein som bur på bygda, er kanskje ikkje så viktig for ein som bur i byen. Men når det kjem til det mellommenneskelege, som seksualitet og legning, er ikkje forskjellane så store lengre.

– Så du skal ikkje flytte til Oslo no?

– Nei, eg blir her.

marias@klassekampen.no

Artikkelen er oppdatert: 10. mars 2017 kl. 08.52

Klassekampen benytter informasjons­kapsler (cookies) så vi kan gi deg bedre service, og for å holde styr på om du er logget inn på våre tjenester. Du kan lese mer om vår bruk av informasjons­kapsler her.

Lukk