Print URL: http://www.klassekampen.no/article/20170826/PLUSS/170829959

Rune Ottosen dissekerer på nytt sine politiske draumar frå 70-talet. I Albania kom skamma.

Kryssar sine spor

Av Tekst: Anne Kari Hinna Foto: John Trygve Tollefsen

Publiseringsdato: Lørdag 26. august 2017

Seksjon: portrett

Foto: John Trygve Tollefsen

Ein sommardag i 1978 set Rune Ottosen seg på eit fly. Saman med eit norsk reisefølgje har han det som skal vera det sosialistiske fyrtårnet i Europa som reisemål. Det er tredje sommaren han er på tur til Albania, og denne gongen har partiet gitt han ei leiarrolle. Éin månad har Ottosen på seg til å bli betre kjent med landet ved Adriaterhavet og alt det har å by på.

Ottosen, som i dag er professor i journalistikk, sit med den nye boka «Turist i Utopia» i hendene på kontoret sitt. Han hadde alt tatt eit offentleg oppgjer med AKP (m-l)-for­tida si, men det var meir å forfølga.

Albania var i 40 år eit totalitært regime i Enver Hoxhas jarngrep. Til dette som skulle vera det klasselause samfunnet, valfarta venstreradikale politisk interesserte frå heile Europa i ei årrekke. Reisene innebar program frå tidleg om morgonen til seint om kvelden, ofte med eit besøk til ein fabrikk utanfor Tirana, eit stålverk midt i landet, eit ateistmuseum i nord, mellomalderbyen Gjirokastër og strendene i kystbyen Saranda, men også deltaking på dugnadsarbeid med albanarar.

– Det var fattigdom, men folk verka nøgde og entusiastiske. Det var antikapitalistisk. Dei forsøkte noko anna. Dette passa inn i draumane me hadde, seier Ottosen.

Fakta:
Rune Ottosen

Alder: 66 år.

Sivil Status: Gift, to søner.

Bakgrunn: Har sidan 1999 vore professor ved journalistikkutdanninga på Høgskolen i Oslo og Akershus. Var frå 1995 forskar ved Institutt for fredsforsking (Prio). Medlem i AKP (m-l) frå 1973–1985.

Aktuell med: Har skrive boka «Turist i Utopia – reiser i ideologi og albansk landskap».

Ottosen har i mange år hatt ein høg produksjon av vitskaplege publikasjonar, men boka han held i hendene er det journalisten i han som står bak, og ho er høgst personleg. På tre turar dei siste åra har den tidlegare Albania-turisten reist på kryss og tvers i landet han ein gong romantiserte.

Ottosen har møtt politiske fangar som sat fengsla i år etter år, men også gamle albanarar som seier Hoxha gjorde mykje bra for det fattige landet og ser han omtrent som sosial­demokratar ser på Einar Gerhardsen. Nyleg kom forresten ei undersøking som viste at mange i Albania var nøgde med Hoxha-perioden, påpeiker Ottosen.

– Dette er eit samfunn som ikkje har summert opp si eiga historie og difor heller ikkje gått vidare. Der oppfattar eg ein parallell til ein del ml-arar. Ikkje for å reklamera for boka, men eg synst eigentleg at alle som var med på desse turane, bør setta seg inn i den albanske historia.

Ottosen blar seg fram til eit bilde av ein jamnaldrande mann. Mannen, som smiler og har eit liknande kortklipt skjegg som Ottosen, blei fengsla i 1974. Det var året etter at Rune Ottosen fyrste gong sette seg på flyet til Albania i regi av Vennskapssambandet Norge-Albania. Etter 17 år, då regimet braut saman i 1991, slapp mannen ut.

– Boka hans sat som ein kniv i magen på meg. Kva hadde me vore med på? Dette var justismord av dimensjonar. Korleis kunne me reisa rundt i turistbussane utan å sjå realitetane i regimet?

– Kva kjensler får du når du jobbar deg tilbake i di eiga historie?

– Det er skamfullt. Det er det, seier Ottosen.

Han fortel om då han møtte ei gruppe politiske fangar i Shkodër, nord i landet, der han hadde reist rundt på 1970-talet.

– Heile veggen på kontoret for politiske fangar var tapetsert av enkeltskjebnar, og der sat desse flotte gubbane. Det var fillesaker dei hadde sete inne for. Då bad eg dei spontant om unnskyldning. Eg hadde ikkje planlagt det. Men då følte eg på skamma. Desse sat bura inne heile gjengen då me var der. At me ikkje såg det, har eg problem med.

Sjølv vaks Rune Ottosen opp midt i kjernen av sosialdemokratiet som bygde landet etter krigen. Han hadde foreldre som jobba seg oppover i det norske etterkrigssamfunnet, som både stemte på Arbeidarpartiet og hadde band til den mektige Ap-eliten. Far gjorde karriere, og mor var heime.

Faren Kristian Ottosen hadde vore motstandsmann under krigen og del av Theta-gruppa i Bergen. Men sjølv om faren var prega og hadde traume frå krigsfortida, var krigen sjeldan eit samtaletema. Kristian Ottosen, som skreiv ei rekke bøker om krigs­erfaringane på sine eldre dagar, blei arrestert i 1942. Han sat i konsentrasjonsleiarar i lag med både med Einar Gerhardsen og Trygve Bratteli.

Gjennom heile oppveksten var faren direktør for Studentsamskip­naden i Oslo og ein av strategane bak organiseringa av høgare utdanning i Norge. Han blei ei skyteskive for ml-arar og andre i raddismiljøet på universitetet.

– Fatter’n var ein klassisk høgre­sosialdemokrat. Han kjente desse folka og identifiserte seg 100 prosent med dei, mens mutter’n høyrde til venstresida i Arbeidar­partiet. Ho var mot EEC (forløparen til EU journ.anm.). Ho var antiimperialistisk. Ho var med i Vietnam-tog.

Bestefaren på morssida hadde vore funksjonær ved aluminiums­fabrikken i Høyanger. Det plasserte mor hans med funksjonærbarna.

– Eg trur ho blei radikal av å ha vakse opp i eit veldig klassedelt samfunn i Høyanger, som ho hadde eit instinktivt opprør mot, seier han.

Då Ottosen skulle begynna i andre klasse, hadde familien på fire flytta frå Sinsen via hovudstadens fyrste drabantby, Lambertseter, til ein nybygd tomannsbustad på Røa, eit område vest i Oslo på grensa til Bærum. Til lyden av Beatles, The Rolling Stones og The Kinks, og med fotball og kameratar som politisk var både raude og blå, som han kunne vera rykande ueinige med, blei Ottosen ein ungdom.

Og etter kvart blei både Rune og den halvanna år eldre søstera ml-arar.

– Mor mi synst nok det var i drygaste laget, men fyrst og fremst trur eg nok ho var litt stolt av at me var radikale. Men me hadde nokre tøffe tak med fatter’n, seier han.

– Du skriv at han eigentleg ikkje viste noko interesse for det du var opptatt av.

– Ja, eg skriv at han skjønte at eg var i ferd med å bli ml-ar. Han sa at dette må me ha ein alvorleg prat om, men det var det. Ingen av oss tok opp tråden. Den einaste gongen eg verkeleg såg det kvite i augo hans, var då eg stod i lenkegjengen utanfor Sogn studentby og han skulle ut og forhandla, fortel Ottosen.

Med seg tilbake frå sommarleiren til AKPs studentorganisasjon hadde Rune Ottosen eit direktiv om å støtta ein gjeng streikande ved Sogn studentby og delta i ein planlagt okkupasjon av resepsjonen. Faren stod på motsett side.

– Då tok han meg til side og sa med samanbitne tenner: Eg har aldri blanda meg i din politikk, men akkurat dette hadde eg sett du haldt deg unna. Det var eg einig i.

– Skulle du ønska at han blanda seg meir inn?

– Eg skulle ønskt me hadde hatt diskusjonar som likeverdige samtalepartnarar. Den generasjonen menn hadde ei ovanfrå-og-ned-haldning. Han var litt interessert, men ikkje eigentleg interessert i kva eg tenkte. Han grov aldri i argumenta mine. Så interessert som eg var i politikk, så hadde eg likevel ikkje nokon klangbotn hos han.

Han fann eit essay av Johan Vogt i boksamlinga til faren, frå 1973, året då AKP (m-l) blei stifta. Der ser Vogt tilbake på sine erfaringar som NKP-ar og ung journalist på 1930-talet.

Ottosen synst det er synd at faren aldri ville diskutera boka med han.

– Vogt reiste til Sovjetunionen og kjøpte Moskvaprosess-forklåringane. Eg oppfattar eigentleg at han vendte seg til oss som var i ferd med å bli ml-arar om å ikkje gjera feilen han gjorde. Far min måtte jo ha hatt boka sidan ho stod der i samlinga hans. Viss han hadde tatt ho ut og sagt: Les boka, Rune, så kan me ta ein prat, då måtte eg ha bryna meg.

– Men det kan vel henda du hadde snudd deg unna?

– Nei, det hadde nok ikkje gjort noko forskjell. For såpass klår var eg i valet mitt, og han skal verkeleg ikkje ha noko som helst ansvar for mine val. Men sidan du stiller dette spørsmålet om det er noko eg kunne ha hatt lyst å snakka med han om, så var det som likeverdige samtalepartnarar, om politiske spørsmål eg brann for.

– Korleis spelte ditt syn på din far inn på måten du ønskte vera far?

– Eg ønskte verkeleg å vera ein heilt anna type far ein det min far var. Eg spelte jo fotball, men trur far min knapt såg meg spela fotball. I den grad mine søner vil vera saman med meg, synst eg det er kjempekult. Enten det er på fotballkamp eller Øyafestivalen. Eg trur ikkje eg har vore så verst far.

Men Ottosen legg til at faren var veldig snill. Han ville det beste for familien. Han er stolt av faren, og trur det må ha vore vondt for han som nær ofra livet i krig mot det totalitære å sjå at sonen lefla med totalitær tenking.

– Det var ein sjølvsagt ting at det var far som var breadwinner, som måtte passa karrieren og var mest opptatt av den. Me skulle ha det me trengte. Det går meir på det emosjonelle. Eg synst synd på han, at han gjekk glipp av det.

I år var Ottosen éin dag på Øya­festivalen saman med den eldste sonen. Dei såg Gabrielle og John Olav Nilsen og Nordsjøen. Drakk øl.

– Får eg henga litt med sønene mine, er eg kjempeheldig. Då treffer eg kameratane deira og snakkar med dei også. Då føler at eg heng med ungdommen. Det er litt kult.

Ottosen stod på perrongen og kasta seg inn i AKP (m-l) frå starten i 1973. Han følgde oppskrifta. Han hadde dekknamnet Ivar Stokke som partifunksjonær. Han sjølvproletariserte seg i 1975 med jobb som billettseljar på Holmenkollbanen. Då partileiinga halvanna år seinare støvsaug miljøet for journalistar, begynte han å jobba i partitidsskriftet Røde Fane.

– Kuppet i Chile i 1973 var utruleg viktig for å kjøpa teorien om væpna revolusjon. Eg såg Salvador Allende på toppen av parlamentsbygget med geværet i handa, knust av eit kupp av militæret og CIA, våre allierte. Det var ein overbygning, men fyrst og fremst var det i ml-rørsla det skjedde noko. SV-arane var slappe sofaradikalarar. Det var me som stod på.

– Du ville ha fyr og flamme?

– Ja, action. Det skulle skje noko. Slik trur eg det var for ganske mange ml-arar. Så kjøpte ein plattforma som ei pakke. Sjølv om ein kanskje hadde sine tvil om Stalin som storrevolusjonær – såpass visste eg om Sovjet­unionen. Dei store vyane om eit klasselaust samfunn var sjølvsagt attraktive. Det var antikapitalisme og antiimperialisme og motstand mot begge supermaktene. Me var mot Vietnamkrigen og mot okkupasjonen av Tsjekkoslovakia. Det var platt­forma. Den såg tilforlateleg ut den gangen, seier han.

Opprøret var også ein reaksjon mot det autoritære i Arbeidarparti-staten.

– Den tronge Ap-kulturen var heilt sentral for å forstå kvifor ml-rørsla var attraktiv. Det var dette me gjorde opprør mot. Støtta til USA, konformismen. Det var det som var det paradoksale med ml-rørsla, at det var utruleg mange antiautoritære menneske som fann det som kanal for opprør. Men me gav totalt gale svar på svært riktige spørsmål. Det er slik eg tenker om det i dag.

Men alt med ml-tida var ikkje gale.

– Eg synst kapitalismen som system er like lite eigna til å løysa dei globale problema me har i dag, som då eg var ml-ar. Eg har berre ein anna tankemåte om kva som må til for endring. Det er ikkje tvil om at me forsvarte valdelege frigjeringsrørsler, og å vinna makta var viktigare enn å tenka på kva samfunn me skulle få etterpå. Der har eg totalt endra syn.

Også kjærleiken frå ml-epoka har stått seg. Det fyrste møtet med Ingeborg, ho som blei kona, omtalar han på humoristisk vis som det næraste ein kjem eit arrangert ekteskap. Storesøstera var arrangør.

– Det var ikkje det at det var tabu å ha kjærast som ikkje var ml-ar, men du haldt jo på med dette døgnet rundt. Ho syntes dette var ei søt dame. Dei var med i partiavdelinga for sosionomar begge to. Då me skulle ha sankthansfest i kollektivet eit år, sa eg at ho kunne ta ho med på festen. Det var det fyrste møtet. Eg fall pladask.

I 1981 blei dei foreldre, og politikk kom i andre rekke. Alt året før hadde Ottosen gitt opp ml-prosjektet i tankane, men det skulle gå fire år før han melde seg ut. Den utløysande årsaka var ein strid mellom arbeids­takarar og leiing i herverande avis.

Ottosen har i seinare år brukt mykje tid på å hamra laus på media, særleg for dekninga av krigane i Irak, Afghanistan og Libya.

– Kunne historia sett annleis ut om media hadde gjort ein anna jobb?

– Ja. Eg trur faktisk at dersom amerikanske medium hadde engasjert seg kritisk mot Irak-krigen, kunne dei gjort ein forskjell.

Han var svært kritisk til VGs dekning av Irak-krigen. Generelt har media vore altfor USA-vennlege i dekninga av desse krigane, synst han.

– Litt slik som me hadde mangel på prinsipiell tenking kring menneskerettar, har det mangla ei prinsipiell tenking om Norge bryt folkeretten.

Han viser lite forståing for Norges deltaking i bombinga av Libya.

– Libya-krigen var svært tvilsam folkerettsleg, seier han.

Det bankar på kontordøra. Albanske Besnik tittar inn. Det var Besnik, ein tidlegare masterstudent på utveksling i Oslo, som var døropnar for Ottosen i det albanske samfunnet. No skal han vera med på boklansering. Og kvar var det ideen om bokprosjektet starta?

På ein pub, over ei øl, med ein invitasjon til ein fotballkamp i Tirana. Ottosen kom. Besnik fiksa billettar hjå den albanske fansen. Og Norge spelte sjølvsagt dårleg.

anneh@klassekampen.no

johnt@klassekampen.no

Egenmelding:

Siste kulturoppleving: Filmen «Dunkirk» på kino.

Les dagleg: Aftenposten, Klasse­kampen, Dagsavisen. Helgeutgåvene av DN, ­Morgenbladet og Dag og Tid.

Ditt lydspor: Speleliste med gamle og nye favorittar. Van Morrison, Bob Dylan, Ingebjørg Bratland og mykje anna forskjellig.

Politisk einskildsak: Ytringsfridom.

Førebilde: Noam Chomsky.

Trur på: FNs menneskerettserklæring.

Det verste du veit: Krigshissarar.

Det folk ikkje veit om deg: At eg er betalande medlem av Tottenham Hotspur.