Onsdag 16. mai 2007
Ja, vi elskar «Ja, vi elsker»
– Som nasjonalsong er «Ja, vi elsker» eineståande fin, fordi han inkluderer heile folket, han handlar ikkje berre om heltar og kongar, seier Vigdis Ystad.

Den fyrste versjonen av «Ja, vi elsker» blei trykt i Aftenbladet 1. oktober 1859, bladet Bjørnstjerne Bjørnson sjølv var redaktør for. Utgangspunktet var den såkalla statthaldarstriden, om kor vidt svenske styresmakter hadde rett til å ha ein statthaldar i Noreg. Det norske Stortinget hadde vedtatt å oppheve ordninga, men den svensk-norske kongen nekta å sanksjonere vedtaket.

I 1859 kom kongen til Kristiania, og Bjørnson trykte då den fyrste versjonen av «Ja, vi elsker» som ei strategisk og innsmigrande tilnærming overfor kongen, for å få han til å bøye av i statthaldarstriden:

– Det var opphavleg eit taktisk-politisk dikt. Bjørnson skreiv eit hyllestdikt til kongen, og sette sin lit til at han skulle gje etter og beskytte Noregs interesser.

Det seier professor Vigdis Ystad, som i 2002 gav ut boka «Historien om 'Ja, vi elsker'» saman med Jon Gunnar Jørgensen og Anne Jorun Lysdahl.

Fem år etter kongens besøk tok Bjørnson teksten fram på ny, då 50-årsjubileet for Grunnlova skulle markerast på Eidsvoll. Han tok ut versa som handla om statthaldarstriden, sette inn nokre nye og fekk fetteren Rikard Nordraak til å komponere ein melodi. Og dermed hadde Noreg ein ny nasjonalsong.

– På føremiddagen 17. mai 1864 blei songen sungen offentleg for fyrste gong av Den norske studentersangforening. Deretter tok koret toget til Kristiania og song han på Universitetsplassen seinare same dag. Og han blei ein hit med ein gong, truleg på grunn av melodien, fortel Ystad.

1864 var eit lagnadsår for Skandinavia med Danmarks tap i krigen mot Tyskland, og Bjørnson hadde no sett inn fleire vers med støtte til den danske saka. Desse blei igjen tatt ut og bytt ut med nye vers, i den versjonen Bjørnson gav ut i 1870, og som i dag har blitt den offisielle versjonen.

Skjønt ikkje heilt offisiell:

– Han er aldri blitt offisielt anerkjend som nasjonalsong i Noreg. Det næraste er at Kyrkje- og undervisningsdepartementet i 1905 gav ut eit hefte med fedrelandssongar, der «Ja, vi elsker» stod som nummer ein. Men det er folket sjølv som har bestemt at han skal vere nasjonalsong.

Kontroversiell

Då «Ja, vi elsker» blei skriven, var Henrik Anker Bjerregaards «Sønner av Norge» den offisielle norske nasjonalsongen. Dei fyrste tiåra blei dei to songane brukte litt om kvarandre. Og Bjørnsons bidrag var ikkje ukontroversielt.

Både nynorskrørsla og arbeidarrørsla har hatt eit tidvis anstrengt forhold til songen. Målfolket søkte lenge etter alternativ til riksmålforkjemparen Bjørnson sin tekst. Arne Garborg skreiv i 1878 «Gud signe Noregs land», og i 1890 kom Elias Blix' «Gud signe vårt dyre fedreland». På 1920-talet arrangerte arbeidarrørsla i Oslo sitt eige barnetog på austkanten der «Internasjonalen» og ikkje den borgarlege «Ja, vi elsker» blei sungen.

Likefullt fekk songen ein dominerande posisjon som Noregs eine nasjonalsong allereie på slutten av 1800-talet. Andre verdskrigen gjorde han urokkeleg.

Den 10. september 1941 blei advokat Viggo Hansteen og klubbformann Rolf Wickstrøm avretta av tyske okkupasjonsstyresmakter, for å ha tatt initiativ til den såkalla melkestreiken mellom arbeidarar i Oslo. Hansteen og Wickstrøm song «Ja, vi elsker» framfor eksekusjonspelotongen heilt til skota fall og songen stilna. Frigjeringsdagen 8. mai 1945 stilte 5000 Grini-fangar seg opp til ein siste appell og song «Ja, vi elsker».

– Det er sterke historier. Songen var akseptert frå slutten av 1800-talet, men krigen har ikkje nett gjort han svakare, seier Ystad.

Godt dikt

– Men synest du det er eit godt dikt?

– Ja, som nasjonalsong er han eineståande fin, fordi han inkluderer heile folket, han handlar ikkje berre om heltar og kongar, han har eit stort historisk overblikk. Alle har vore med å skape landet, det er ein meir fredselskande song enn dei fleste andre land har, seier Ystad.

– Det er likevel mykje krigshistorie og lite vakker natur i teksten. Er ikkje det litt vindskeivt i forhold til det nasjonale sjølvbiletet vårt?

– Dette var eit vanleg bilete på 1800-talet. Og det er jo eit forsvarsdikt, det er ikkje fullt av aggresjon om at vi skal på skansen og slåss for landet, det er meir den tilbakelagde historia om at det har kosta noko. Vi har vore heldige, det er det han seier i diktet. Det har gått oss bra. Det har det jo.

– Var det Bjørnsons posisjon i samfunnet eller diktets litterære kvalitetar som gjorde at akkurat dette diktet blei nasjonalsong?

– Eg trur det er ein kombinasjon av den litterære og musikalske kvaliteten. Bjørnson var ikkje så populær, han var òg kontroversiell.

– Synest du songen eignar seg like godt som nasjonalsong for eit fleirkulturelt Noreg?

– Problemet kan vere at det er ein kristen ideologi i songen, det er snakk om Gud som gjev oss vår rett. Men dette behøver ikkje vere den kristne Gud, det kjem an på kven som syng. Eg har høyrd framlegg om å omsetje han til urdu og andre språk, og det kan ein godt gjere slik at fleire forstår han, men ein må ikkje synge han på andre språk enn norsk.

Høvesdikt

Forfattaren Edvard Hoem, som arbeider med ein biografi om Bjørnstjerne Bjørnson, lèt seg overhovud ikkje uroe over at songen aldri er vedtatt som offisiell norsk nasjonalsong:

– Slike ting vedtar seg sjølv.

Hoem meiner «Ja, vi elsker» primært er eit godt høvesdikt:

– Det er eit veldig godt høvesdikt, det er ujamnt, men innimellom gnistrar det. Bjørnson er god med bilete og diktet spelte ei rolle i den dåverande situasjonen. Men han har mange ærend i diktet, det var mykje som skulle med, så det er ikkje eit godt dikt på den måten

Politisk synest Hoem Bjørnsons tekst er heilt uproblematisk:

– Det er rett nok litt fortidsglorifisering, men det er ikkje imperialismens hærtog det er snakk om. Det handlar om å vinne retten sin. Og det er eit aktverdig politisk prosjekt.

Dei mange innslaga av krigshistorie og nasjonal lidingshistorie, meiner Hoem vi må forstå i lys av situasjonen han er skriven i:

– Det er skrive på 1800-talet då det gjaldt å trekke fram nederlaga. Desse krigane var nærare i folks medvit den gongen, det er vanskeleg å moralisere i dag over at det har fått ein så sterk plass. Det fortonte seg som relevant den gongen. Denne type patriotisme var naudsynt, det kan verke litt storslått, men eg meiner framleis at den norske nasjonalsongen er forankra i realitetar og realisme meir enn andre nasjonalsongar som handlar om æra på slagmarka i fjerne land. Songen kan ha eit antikvarisk preg, men det er dyrebare antikvitetar det er snakk om.

Hoem er òg glad for at Bjørnson hugsa å takke sin skapar:

– I sine seinare år var ikkje Bjørnson alltid like flink å takke Gud, men her målbar han ein folkeleg takk som det var dekning for den gongen, og som det har vore dekning for mange gongar seinare, ikkje minst rett etter krigen.

Monumentalt

Eirik Vassenden, litteraturforskar ved Universitetet i Bergen, har nyleg gjeve ut boka «Lyrikkhåndboken. 101 dikt og tolkninger» saman med kollega Jørgen Sejersted. Her er «Ja, vi elsker» mellom dikta som blir analyserte.

Vassenden meiner ein grovt sett kan skilje mellom to hovudstrategiar innan nasjonalsongtradisjonen. Ein kan skildre nasjonens fortrinn anten ut frå den vakre naturen eller ut frå den ærerike historia. Og noko overraskande, meiner Vassenden, vel Bjørnson den siste strategien:

– Bjørnson skriv om nasjonens krigshistorie og det blir eit litt pressa foretak. Det er jo ingen storslagen krigshistorie vi har.

Dimed blir diktet ikkje berre vellukka i Vassendens auge:

– Diktet har nokre opplagde problem, særleg desse midtstrofane. Men det har vist seg at sjølv om dei historiske kampmotiva er vanskelege å overskode, så har stemninga late seg resirkulere og bruke historisk i samband med unionsoppløysinga eller verdskrigen. Det er ein av dei lyriske kvalitetane ved songen, han har late seg redigere, seier Vassenden.

Det litt uforståelege ved nokre av passasjane blir ofte trekt fram. «Over vannet? Hvilket vann?» spurde Arnulf Øverland, «Atlantervannet? Nordvannet?»

Historikar Kåre Lunden har i denne avis slite med å finne meininga i Tordenskjolds aktivitetar i tredjestrofa: «Kva dreiv Tordenskjold eigentleg med, når han 'langs kysten lynte'? Dreiar det seg om fart eller lysstyrke? [...] Og kven var 'den' som 'lystes hjem'? Og kva tyder 'lystes'? Fekk 'den' lyst til å reise heim att?»

Men om innhaldet er litt pressa somme stader, er forma derimot gjennomført, meiner Vassenden:

– Det er eit massivt monumentalt dikt. Ein kan snakke om dei historiske motiva og meine at dei er mislukka og at det er nokre gåtefulle og uklare passasjar, men forma er god. Teksten er påfallande fri for valdsame metaforar, det er få adjektiv i det heile tatt. Han har ein klar, fast korthoggen form, det er veldig lite av det ein kan kalle anstrengde formgrep. Det er ein solid tekst.

Pompøst

Til å vere skriven fyrste gongen i 1859, er det dessutan ein tekst som på mange måtar er forut for si tid:

– Med tanke på den metaforiske sparsemda og adjektivmangelen er han klart antiromantisk og peiker framover. Det er lite uklar syntaks eller kronglete stil, han er rett fram og lett å forstå. Han ber berre i avgrensa grad slektskap med biletrikdomen i mange romantiske tekstar. Som lyrikar beveger Bjørnson seg i retning av eit moderne språk.

Vassenden trekkjer fram dei fire siste linene i den sjuande strofa, der vår Herre har «stille læmpet», som dei suverent beste linene:

– Det er eit gamalt poeng, det er Francis Bull som har løfta det fram. Denne motsetnaden mellom guddomleg skapargjerning og arbeidsmannens dont, finst i praktisk tala alle fedrelandssongane, men hos Bjørnson er han meir subtil enn hos dei andre.

Og Vassenden klarer ikkje å skjøne at det pompøse ved songen skulle vere ei innvending:

– Det er klart at ein tekst som er skriven for 150 år sidan, med kampen for det nasjonale som hovudpoeng, vil framstå som ulideleg pompøs i dag. Sjølvsagt er han pompøs, det er jo nasjonalsongen vår.

Artikkelen er oppdatert: 22. november 2007 kl. 19.40
Fredag 19. oktober 2018
Nasjonalmuseet har satset tungt på Marianne Heske, mener Nasjonalmuseets direktør og samlingsdirektør. Men nye interne diskusjoner kan de godt ta.
Torsdag 18. oktober 2018
Nasjonalmuseet burde heller kjøpt Marianne Heskes «Gjerdeløa» enn russisk konseptkunst, mener kunstner og kunstkritiker.
Onsdag 17. oktober 2018
To småforlag føler seg ført bak lyset av Kulturrådets innkjøpsordning. – Det føles som om de har rappa bøkene våre, sier forlegger Andreas Høy Knudsen.
Tirsdag 16. oktober 2018
To av tre menn er bekymret for feilaktige anklager om seksuell trakassering etter metoo.
Mandag 15. oktober 2018
Jo Strømgren Kompani styrer mot nedleggelse, og Verdensteatret kan måtte avlyse verdensturné. Snart vil Kulturrådet besegle skjebnen til to av landets fremste kompanier.
Lørdag 13. oktober 2018
Hver tredje unge mann er blitt mer forsiktig med hva han sier og gjør etter metoo, viser ny undersøkelse.
Fredag 12. oktober 2018
Frp-velgere flest er skeptiske til metoo-kampanjen, viser en ny meningsmåling. – Sunt, mener Silje Hjemdal, likestillingspolitisk talsperson i partiet.
Torsdag 11. oktober 2018
Regjeringens forslag om et lavterskeltilbud for saker om seksuell trakassering får stor oppslutning. Men arbeidsgivere frykter for de anklagedes rettssikkerhet.
Onsdag 10. oktober 2018
Mens regjeringen åpner lommeboka for nye museumsbygg, blir drifts­budsjettene kuttet for femte år på rad. Flere kulturbygg må stenge dørene.
Tirsdag 9. oktober 2018
Etter fem år med blåblå kulturpolitikk vil opposisjonen på Stortinget stanse regjeringens forsøk på å dreie kunst- og kultur­livet i en mer markedsliberal retning.

Klassekampen benytter informasjons­kapsler (cookies) så vi kan gi deg bedre service, og for å holde styr på om du er logget inn på våre tjenester. Du kan lese mer om vår bruk av informasjons­kapsler her.

Lukk