– Dette er fantastisk! I august blir det utstillingar i heile bygda, både på skulehuset i grenda eg kjem frå, i banken og i idrettshallen. Kommunen har sett opp bussar som skal køyre folk rundt for å sjå på kunsten, seier Kjartan Slettemark entusiastisk på telefon frå Naustdal.

Slettemark reknast som ein føregangsmann innan performance og såkalla trash art i Noreg, og er ein av berre to norske kunstnarar som er fast utstilt ved Moderna Museet i Stockholm. Den andre er Edvard Munch.

På Slettemarks 75-årsdag 6. august samlast den vesle bygda Naustdal i Sogn og Fjordane for å avduke skulpturen «Budeie med Kjartanroser», som skal stå plassert på eit friområde i sentrum av bygda.

– Det står i Bibelen at dei første skal bli dei siste, ler Slettemark.

Han medgir at forholdet mellom heimbygda og han sjølv har vore motsetnadsfullt.

– Det er slik det er. Men i dag får eg berre positive tilbakemeldingar på kunsten min. I Naustdal er det eldsjeler som brenn for denne utsmykkinga, seier kunstnaren.

Lov å tenke annleis

Med sine fem meter, blir skulpturen eit kunstnarleg landemerke i Sogn og Fjordane, men også eit symbolsk landemerke, ifølgje prosjektleiar Egil Sunde i Naustdal kommune.

– Naustdal er ein liten kommune prega av fråflytting og dårleg økonomi. Med Slettemarks skulptur ønskjer vi å inspirere til nyskaping og nytenking, og å styrke lokal sjølvkjensle. Kunsten til Slettemark kan vere provoserande, og eg håpar den kan få folk til å forstå at det er mogeleg og lovleg å tenke annleis, også på ein liten stad som Naustdal, seier Sunde.

– Negative haldningar frå omgjevnadane kan fort kvele mange tiltak. Vi ønskjer å bruke skulpturen til å sette det kreative og positive i fokus, for kanskje å kunne unngå at framtidige «Kjartanar» emigrerer, utdjupar han.

– Er det ikkje eit paradoks å bruke Slettemark, som flytta frå bygda svært ung, som eit symbol på lokal kreativitet?

– Jo, det er sjølvsagt eit poeng. Slettemark måtte langt vekk for å bli forstått. I Naustdal, eller i Noreg generelt, var det ingen sosial aksept for hans tankegang. Difor er Slettemark eit viktig symbol i dag. Vi håpar vi med «Budeie med Kjartanroser» kan signalisere at Naustdal i dag skal vere ein stad det er mogeleg å kome til for alle.

Stor avstand til heimstaden

Kjartan Slettemark har sjølv erfart kor vanskeleg det kan vere å tenke annleis. Han er fødd og oppvaksen i Naustdal, men flytta tidleg frå bygda. Etter nokre år i Oslo flytta Slettemark i 1959 til Sverige, der han har budd og arbeidd sidan. Han har vore svensk statsborgar i 41 år. Hans karriere som kontroversiell kunstnar gjorde avstanden stor til heimstaden, mykje grunna fordommar i bygda, ifølgje Egil Sunde.

– For ein del år sidan hadde vi nokre gjestar på besøk. Medan vi køyrde gjennom bygda, peikte sjåføren på ein gard langs vegen, og fortalde gjestane at dette var heimstaden til Kjartan Slettemark. Då hysja ein av dei lokale på sjåføren. Dei var flaue over at Slettemark kom frå Naustdal, fortel Sunde.

– No er det heilt annleis. Folk her er stolte over Slettemark, sjølv om kanskje ikkje alle forstår kunsten hans.

Offentleg toalett

I følgje prosjektleiar Egil Sunde har alle offentlege reaksjonar på skulpturen vore positive, sjølv om det har kome nokre pussige utspel. Mellom anna ønskte eit kommunestyremedlem å legge inn eit offentleg toalett i stakken til Budeia, for å slå to fluer i ein smekk og løyse problemet med manglande toalettilbod i sentrum.

Sunde nemner også at nokre har vore skeptiske til skulpturen fordi dei har trudd kommunen skulle finansiere den sjølv.

– Eg besøkte nyleg to slektningar i 90-åra som bur slik til at dei vil sjå til skulpturen. Dei er nok litt konservative, og meinte kommunen heller burde satse på eldreomsorg enn kunst. Når dei fekk vite det er eksterne sponsorar som finansierer utsmykkinga, var dei likevel positive til verket, seier Sunde.

– Verdas sentrum

Kunstnaren Slettemark vart offentleg kjend i Noreg i 1965, då hans collage «Av rapport fra Vietnam: Barn overskylles av brennende napalm. Deres hud brennes til svarte sår og de dør» blei smadra med øks. I 1967 sat han på eit bjørneskinn utanfor Kunstnernes Hus i rosemåla Levis-klede og la kabal med fem tusen Mao-kort. Med dette stod han bak den første performancen i Noreg. Gjennom heile si kunstnarkarriere har han nytta ulike medium og uttrykk, han har mellom anna jobba med maleri, skulptur, performance og videokunst. Ideen til skulpturen «Budeie med Kjartanroser» blei fødd i Naustdal for fem år sidan, då Slettemark feira sin 70-års dag på grendaskulen like ved barndomsheimen hans.

– Då eg fylte 70 år, hadde eg laga ein liten skulptur av ei budeie, som eg gav til skulen i grenda mi. Vi begynte å diskutere skulpturen, og blei einige i at den passar veldig godt til forstørring. Eg kasta fram ideen om å plassere ei forstørra utgåve i Naustdal sentrum, og i august får alle sjå resultatet, seier Slettemark.

I samband med avdukinga av «Budeie med Kjartanroser» 6. august vil Naustdal kommune arrangere ein kunstfestival og eit seminar om nyskaping, i tillegg til at dei vil dele ut ein nyskapingspris. Alle arrangementa vil ha Slettemarks skulptur som utgangspunkt, og i følgje kommunen er målet at dette blir årlege arrangement.

– På grunn av dette initiativet er Naustdal verdas sentrum akkurat no. Det er vakkert, seier Slettemark.