Ei ny bok om utviklinga av ulike organisasjonsformer i norsk utlendingsforvaltning, «Styring og autonomi», problematiserar rolla til Utlendingsnemnda (UNE). UNE vart oppretta i 2001, som ein uavhengig domstolliknande instans for behandling av klagesaker på utlendingsfeltet.

Forfattarane av boka, professorane Tom Christensen og Per Lægreid og forskingsassistent Arne R. Ramslien, karakteriserer UNE som ein organisasjonsmessig hybrid, som har element av både finjus, politisk styring og lekmannsinnslag.

– Det oppstår problem når eit slikt organ skal vera så uavhengig av politisk styring, seier Lægreid.

Han peiker på at utlendingslova inneheld ei rekkje skjønnsmessige formuleringar som må fortolkast, og som såleis gir eit stort handlingsrom til forvaltingsorgana. Det gjeld mellom anna uttrykk i lova som «sterke menneskelege omsyn» og «innvandringspolitiske omsyn».

– Når avgjerder blir overlatne til uavhengige fagorgan, blir skjønnet flytta over i fagorganet, men politikken blir ikkje borte, legg han til.

Soria Moria

Ifølgje Soria Moria-erklæringa vil regjeringa føra ein heilskapleg innvandrings- og flyktningpolitikk forankra i internasjonale forpliktingar, som «i større grad tar hensyn til anbefalingene fra FNs høykommissær for flyktninger (UNHCR)».

Direktøren i Utlendingsnemnda (UNE), Terje Sjeggestad, meiner UNE ikkje er forplikta av erklæringa.

– Soria Moria-erklæringa er ikkje eit signal som UNE skal følgja. Det ville vera i strid med kva Stortinget har bestemt, seier han, og forklarer at den politiske styringa berre kan utøvast gjennom lover og forskrifter. Han meiner det er mykje ukunne om korleis den spesielle styringsforma for UNE skal fungera.

– Men ligg det ikkje innafor det handlingsrommet UNE har å ta meir omsyn til dei signala som ligg i Soria Moria-erklæringa?

– Erklæringa seier noko om kva det politiske nivået har planar om å gjera, men formuleringane er for vage til å gi noko svar på kva vi skal gjera. Det står ikkje at ein alltid skal følgja UNHCR, og vi kan ikkje forskuttera kva regjeringa meiner om desse spørsmåla, seier UNE-direktøren.

Han understrekar at UNE ønskjer meir politisk styring dersom politikarane meiner at dagens praksis er uheldig.

– Ikkje overraska

Professor Lægreid er ikkje overraska over at det ikkje har komme tydelegare instruksar frå den ansvarlege statsråden.

– Kanskje ansvarlege politikarar ikkje er imot tvangsreturane? Bjarne Håkon Hanssen er livredd for Frp, og det er slett ikkje sikkert han og UNE er ueinige i desse sakene, seier Lægreid.

Denne sommaren har tvangsretur av afghanske og somaliske flyktningar i motstrid til tilrådingar frå FNs høgkommissær for flyktningar (UNHCR) aktualisert spørsmålet om politisk styring av UNE.

Lægreid meiner spørsmålet om å stansa tvangsreturar av både afghanske og somaliske flyktningar ville vore løyst om ein hadde hatt ei mindretalsregjering. No er delar av flyktningopposisjonen i Stortinget bunden av regjeringssamarbeidet, trur han.

Sverige som eksempel

I den debatten som gjekk over fleire år før UNE vart oppretta, var eitt av argumenta at både Sverige og Danmark hadde tilsvarande nemndordningar. Eit anna var at rettstryggleiken skulle styrkjast. 30. mars i år vart den svenske Utlänningsnämnden avvikla, og klagebehandlinga er overført til ordinære domstolar.

– Bør Noreg følgja Sverige og avvikla UNE?

– Ei endring som den som no er gjort i Sverige, kunne styrkt rettstryggleiken, seier professor Lægreid.